«Συγγνώμη» με νόημα

«Πες συγγνώμη.»

Είναι ίσως μία από τις πιο συχνές φράσεις που λέμε στα παιδιά. Τη λέμε όταν σπρώξουν κάποιον, πάρουν ένα παιχνίδι χωρίς να ρωτήσουν, φωνάξουν ή στενοχωρήσουν έναν φίλο ή τον αδελφό τους. Το παιδί ψιθυρίζει ένα βιαστικό «συγγνώμη» και όλοι αισθανόμαστε ότι το περιστατικό έληξε.

Άραγε έληξε πραγματικά; Ή μήπως μάθαμε στο παιδί ότι υπάρχει μια λέξη που «σβήνει» το λάθος;

Η συγγνώμη δεν είναι μια μαγική λέξη. Δεν διορθώνει από μόνη της αυτό που συνέβη. Η αξία της δεν βρίσκεται στη λέξη, αλλά στην κατανόηση και στην πρόθεση που τη συνοδεύουν.

Πίσω από μια ουσιαστική συγγνώμη υπάρχει μια σύνθετη ψυχολογική διαδικασία: το παιδί χρειάζεται να αναγνωρίσει τι έκανε, να κατανοήσει πώς επηρέασε τον άλλον, να αναλάβει την ευθύνη που του αναλογεί και να προσπαθήσει να επανορθώσει.

Η λέξη «συγγνώμη», επομένως, έρχεται στο τέλος της κατανόησης και στην αρχή της επανόρθωσης.

Μια ουσιαστική συγγνώμη προϋποθέτει ότι το παιδί έχει αρχίσει να συνδέει τη συμπεριφορά του με τις συνέπειές της.

Δεν αρκεί να καταλάβει ότι «η μαμά θύμωσε» ή ότι «ο δάσκαλος είπε πως αυτό δεν ήταν σωστό». Χρειάζεται, με την κατάλληλη καθοδήγηση, να σκεφτεί:

«Τι ακριβώς συνέβη;»

«Τι έκανα εγώ;»

«Τι συνέβη μετά εξαιτίας της πράξης μου;»

Η αναγνώριση του λάθους δεν σημαίνει ότι το παιδί είναι «κακό». Σημαίνει ότι μια συγκεκριμένη συμπεριφορά του είχε αρνητικές συνέπειες. Αυτή η διάκριση είναι σημαντική, γιατί το βοηθά να αναλάβει την ευθύνη του χωρίς να βυθίζεται στην ντροπή.

Το επόμενο βήμα είναι η προσπάθεια να δει το παιδί την κατάσταση και από την οπτική του άλλου:

«Πώς νομίζεις ότι ένιωσε;»

«Τι μπορεί να σκέφτηκε εκείνη τη στιγμή;»

Για να το κάνει αυτό, χρειάζεται να αναπτύσσει σταδιακά την ικανότητα που στην ψυχολογία ονομάζουμε «θεωρία του νου»: την κατανόηση ότι οι άλλοι άνθρωποι μπορεί να έχουν σκέψεις, συναισθήματα, επιθυμίες και προθέσεις διαφορετικές από τις δικές του.

Η ικανότητα αυτή δεν εμφανίζεται ξαφνικά ούτε ολοκληρώνεται σε μια συγκεκριμένη ηλικία. Αναπτύσσεται σταδιακά, μέσα από τις εμπειρίες, τις σχέσεις, τη γλώσσα και τις συζητήσεις του παιδιού με τους σημαντικούς ενηλίκους.

Όταν αυτή η κατανόηση δεν έχει προηγηθεί, η συγγνώμη κινδυνεύει να παραμείνει μια λέξη που λέγεται απλώς επειδή το ζήτησε ένας ενήλικας.

Ίσως το δυσκολότερο βήμα είναι να μπορέσει το παιδί να αναγνωρίσει το δικό του μέρος στη σύγκρουση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να εξηγήσει τι συνέβη ή να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Αντιθέτως, θέλουμε να μάθει να εκφράζει τη δική του οπτική και να περιγράφει τις συνθήκες, χωρίς να τις χρησιμοποιεί για να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του.

Η διαφορά ανάμεσα στην εξήγηση και στη μεταφορά της ευθύνης είναι σημαντική.

Το παιδί μπορεί να πει:

«Με έσπρωξε πρώτος και θύμωσα, αλλά δεν έπρεπε να τον χτυπήσω.»

Αυτό αποτελεί ανάληψη ευθύνης, γιατί αναγνωρίζει τόσο αυτό που προηγήθηκε όσο και τη δική του επιλογή. Αντίθετα, η φράση «Με έσπρωξε πρώτος, άρα φταίει εκείνος» μεταφέρει ολόκληρη την ευθύνη στον άλλον.

Στις συγκρούσεις είναι πιθανό να έχουν συμβάλει περισσότερα από ένα άτομα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η ευθύνη είναι πάντοτε μοιρασμένη. Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες ανήκει ξεκάθαρα σε έναν άνθρωπο. Διδάσκουμε, επομένως, στο παιδί να αναλαμβάνει την ευθύνη για τη δική του συμπεριφορά — όχι για όσα έκανε κάποιος άλλος εις βάρος του.

Η συγγνώμη αποκτά ουσιαστικό νόημα όταν συνοδεύεται από την προσπάθεια να διορθώσουμε, όσο είναι δυνατόν, αυτό που συνέβη.

Η επανόρθωση δεν εξαφανίζει μαγικά τις συνέπειες ούτε σημαίνει ότι υπάρχει πάντοτε μια τέλεια λύση. Δείχνει, όμως, ότι το παιδί κατανοεί πως μπορεί να κάνει κάτι για να φροντίσει τη σχέση.

Μπορεί να ρωτήσει:

«Τι μπορώ να κάνω για να νιώσεις καλύτερα;»

Μπορεί να επιστρέψει ένα αντικείμενο, να βοηθήσει να διορθωθεί κάτι που χάλασε ή να δείξει, μέσα από τη συμπεριφορά του, τι θα προσπαθήσει να κάνει διαφορετικά την επόμενη φορά.

Η επανόρθωση δεν είναι μια κίνηση που γίνεται «για να ξεμπερδέψουμε» ούτε μια τιμωρητική διαδικασία «ξεπληρώματος» του λάθους. Είναι μια προσπάθεια αποκατάστασης της σχέσης.

Παράλληλα, δεν πιέζουμε το παιδί που πληγώθηκε να δεχτεί αμέσως μια αγκαλιά, να πει «δεν πειράζει» ή να συνεχίσει το παιχνίδι πριν νιώσει έτοιμο. Η επανόρθωση χρειάζεται να σέβεται και τα όρια του άλλου.

Η λέξη «συγγνώμη» μπορεί να ειπωθεί από πολύ νωρίς. Η βαθύτερη σημασία της, όμως, κατακτάται σταδιακά.

Οι ηλικίες που ακολουθούν είναι ενδεικτικές. Η γλωσσική ανάπτυξη, η ιδιοσυγκρασία, οι κοινωνικές εμπειρίες και το νευροαναπτυξιακό προφίλ κάθε παιδιού επηρεάζουν τον τρόπο και τον χρόνο κατάκτησης αυτών των δεξιοτήτων.

Το παιδί μπορεί να αναγνωρίζει βασικά συναισθήματα, αλλά δυσκολεύεται ακόμη να κατανοήσει ολοκληρωμένα την οπτική του άλλου. Αντί να επιμένουμε να πει «συγγνώμη», είναι πιο βοηθητικό να του περιγράψουμε απλά τι συνέβη:

«Ο Νίκος κλαίει. Νομίζω ότι πόνεσε όταν τον έσπρωξες.»

Μπορούμε επίσης να το καθοδηγήσουμε σε μια απλή πράξη επανόρθωσης, όπως να επιστρέψει το παιχνίδι ή να βοηθήσει το άλλο παιδί.

Το παιδί αρχίζει να αναγνωρίζει καλύτερα τα συναισθήματα των άλλων. Μπορούμε να το ενθαρρύνουμε να σκεφτεί:

«Πώς νομίζεις ότι ένιωσε;»

Δεν είναι απαραίτητο να δώσει την «τέλεια» απάντηση. Σημασία έχει ότι αρχίζει να παρατηρεί πως ο άλλος μπορεί να βίωσε την κατάσταση διαφορετικά.

Η κατανόηση των σκέψεων, των συναισθημάτων και των προθέσεων των άλλων εξελίσσεται σημαντικά. Το παιδί μπορεί να συνδέει καλύτερα τις πράξεις του με την επίδρασή τους και να συμμετέχει πιο ενεργά στην επανόρθωση.

«Τι θα μπορούσες να κάνεις τώρα για να βοηθήσεις;»

Έτσι μαθαίνει ότι οι σχέσεις αποκαθίστανται όχι μόνο με λόγια, αλλά και με πράξεις.

Καθώς ωριμάζουν η κοινωνική κατανόηση, η ενσυναίσθηση και η ηθική σκέψη, μπορούμε να επεξεργαζόμαστε το περιστατικό πιο ουσιαστικά:

Ακόμη και τα μεγαλύτερα παιδιά, ωστόσο, μπορεί να δυσκολεύονται να σκεφτούν με αυτόν τον τρόπο όταν είναι θυμωμένα, φοβισμένα ή ντροπιασμένα.

Πριν ζητήσουμε από ένα παιδί να σκεφτεί τι συνέβη, χρειάζεται να το βοηθήσουμε να ηρεμήσει. Ένα παιδί που βρίσκεται ακόμη σε έντονη συναισθηματική φόρτιση δύσκολα μπορεί να ακούσει, να αναστοχαστεί ή να κατανοήσει την οπτική του άλλου.

Μπορούμε να αναγνωρίσουμε το συναίσθημά του χωρίς να δικαιολογήσουμε τη συμπεριφορά:

«Καταλαβαίνω ότι θύμωσες. Δεν είναι όμως εντάξει να χτυπάμε.»

Αποφεύγουμε τις ταπεινωτικές ερωτήσεις, τις μακροσκελείς ανακρίσεις και την απαίτηση μιας άμεσης, μηχανικής συγγνώμης. Καθοδηγούμε το παιδί με λίγες και απλές ερωτήσεις, ανάλογες με την ηλικία και τις δυνατότητές του.

Κυρίως, του δίνουμε το παράδειγμα. Όταν οι ίδιοι οι ενήλικες ζητούν συγγνώμη με ειλικρίνεια, δείχνουν έμπρακτα τι σημαίνει ανάληψη ευθύνης:

«Σου μίλησα απότομα. Δεν ήταν σωστό. Καταλαβαίνω ότι σε στενοχώρησα και λυπάμαι. Την επόμενη φορά θα προσπαθήσω να σου μιλήσω πιο ήρεμα.»

Η συγγνώμη και η συγχώρεση δεν είναι το ίδιο.

Η συγγνώμη ανήκει σε εκείνον που έκανε το λάθος.

Η συγχώρεση ανήκει σε εκείνον που πληγώθηκε.

Κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να συγχωρήσει αμέσως ούτε να πει «δεν πειράζει». Και κανείς δεν δικαιούται να απαιτήσει τη συγχώρεση μόνο και μόνο επειδή ζήτησε συγγνώμη.

Η εμπιστοσύνη μπορεί να χρειαστεί χρόνο, συνέπεια και πραγματική αλλαγή συμπεριφοράς για να αποκατασταθεί. Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό μάθημα και για τα παιδιά.

Η λέξη «συγγνώμη» συνδέεται ετυμολογικά με το αρχαίο ρήμα «συγγιγνώσκω», το οποίο ανήκει στην οικογένεια του «γιγνώσκω» — γνωρίζω, κατανοώ, κρίνω — και χρησιμοποιούνταν επίσης με τη σημασία της συγχώρεσης.

Δεν σημαίνει κυριολεκτικά ότι «επιστρέφουμε στην ίδια γνώμη», όπως συχνά λέγεται. Η ιστορία της, όμως, τη συνδέει με την κατανόηση και την επιείκεια.

Η συγγνώμη δεν «σβήνει» το λάθος. Εκφράζει την αναγνώρισή του και την πρόθεση να αποκατασταθεί, όσο είναι δυνατόν, η σχέση.

Ο στόχος μας δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που λένε εύκολα και γρήγορα «συγγνώμη».

Ο στόχος είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που μπορούν να αναγνωρίζουν τις συνέπειες των πράξεών τους, να κατανοούν τα συναισθήματα των άλλων, να αναλαμβάνουν την προσωπική τους ευθύνη και να προσπαθούν να επανορθώνουν.

Τότε η συγγνώμη παύει να είναι μια λέξη που λέγεται από υποχρέωση. Γίνεται πράξη ωριμότητας και στάση ζωής.

Και ίσως αυτό είναι ένα από τα πολυτιμότερα μαθήματα που μπορούμε να δώσουμε στα παιδιά μας.