blog
Να μοιράζεται ή να διεκδικεί; Το δίλημμα που μπερδεύει κάθε γονιό (και πώς να βοηθήσετε το παιδί να μάθει και τα δύο)
«Πρέπει να μάθεις να μοιράζεσαι!»
Πρόκειται ίσως για μια από τις πιο συνηθισμένες φράσεις που ακούν τα παιδιά από τους γονείς τους. Την ίδια στιγμή, όμως, όταν ένα άλλο παιδί τους παίρνει το παιχνίδι, τα σπρώχνει ή τα αδικεί, θέλουμε να έχουν το θάρρος να πουν «όχι», να υπερασπιστούν τον εαυτό τους και να διεκδικήσουν αυτό που τους ανήκει.
Πώς μπορεί ένα παιδί να μάθει να σέβεται τις ανάγκες των άλλων, χωρίς να παραμερίζει τις δικές του;
Η απάντηση είναι ότι το μοίρασμα και η διεκδίκηση δεν είναι αντικρουόμενες έννοιες. Αντίθετα, αποτελούν δύο εξίσου σημαντικές κοινωνικές δεξιότητες, που βοηθούν το παιδί να δημιουργεί υγιείς σχέσεις, να σέβεται τους άλλους, αλλά και να προστατεύει τα προσωπικά του όρια.
Διεκδίκηση, παθητικότητα ή επιθετικότητα;
Πολλοί γονείς φοβούνται ότι αν μάθουν το παιδί τους να διεκδικεί, θα γίνει επιθετικό. Στην πραγματικότητα, η διεκδίκηση και η επιθετικότητα είναι δύο εντελώς διαφορετικές συμπεριφορές.
Ουσιαστικά, υπάρχουν τρεις βασικοί τρόποι με τους οποίους μπορεί να αντιδράσει ένα παιδί (ή ένας ενήλικας) στις διαπροσωπικές του σχέσεις:
Παθητικότητα: «Τα δικαιώματα των άλλων είναι πιο σημαντικά από τα δικά μου»
Το παιδί δυσκολεύεται να εκφράσει τις ανάγκες, τις επιθυμίες ή τα συναισθήματά του. Συχνά υποχωρεί, ακόμη κι όταν νιώθει αδικημένο ή στενοχωρημένο.
Παράδειγμα:
«Δεν πειράζει...», ενώ μέσα του νιώθει θυμό, απογοήτευση ή λύπη.
Επιθετικότητα: «Τα δικά μου δικαιώματα είναι πιο σημαντικά από των άλλων»
Το παιδί προσπαθεί να επιβληθεί στους άλλους, αδιαφορώντας για τα δικά τους συναισθήματα ή δικαιώματα.
Παράδειγμα:
«Σταμάτα τώρα!», συνοδευόμενο από φωνές, απειλές, βρισιές, σπρωξίματα ή χτυπήματα.
Διεκδίκηση: «Και εγώ, και οι άλλοι έχουμε δικαιώματα»
Το παιδί εκφράζει με σαφήνεια και σεβασμό αυτό που σκέφτεται, νιώθει ή χρειάζεται, χωρίς να προσβάλλει ή να μειώνει τον άλλον.
Παράδειγμα:
«Δεν μου αρέσει αυτό που κάνεις. Σταμάτα, σε παρακαλώ.»
«Παίζω ακόμη με αυτό το παιχνίδι. Μπορείς να το πάρεις, όταν τελειώσω.»
Η διεκδίκηση προστατεύει και τον εαυτό μας, και τον άλλον. Η επιθετικότητα είναι προσπάθεια επιβολής στον άλλον. Η παθητικότητα, από την άλλη πλευρά, οδηγεί το παιδί στο να παραμερίζει συστηματικά τις δικές του ανάγκες και συχνά συσσωρεύει θυμό, απογοήτευση ή αίσθημα αδικίας.
Ο στόχος μας δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που υποχωρούν συνεχώς, ούτε παιδιά που επιβάλλονται στους άλλους. Θέλουμε να μεγαλώσουμε παιδιά που μπορούν να υπερασπίζονται τον εαυτό τους με σεβασμό, αναγνωρίζοντας παράλληλα και τα δικαιώματα των ανθρώπων γύρω τους.
Διεκδίκηση σημαίνει ότι μπορώ να εκφράζω τις ανάγκες, τις επιθυμίες, τις απόψεις και τα συναισθήματά μου με σαφή και σεβαστό τρόπο, χωρίς να καταπατώ τα δικαιώματα των άλλων.
Ένα παιδί που διεκδικεί, μπορεί να πει:
- «Παίζω ακόμη με αυτό το παιχνίδι.»
- «Δεν μου αρέσει όταν με σπρώχνεις.»
- «Θέλω κι εγώ να παίξω, όταν τελειώσεις.»
- «Διαφωνώ με αυτό.»
Η διεκδίκηση βοηθά το παιδί να αναπτύξει αυτοπεποίθηση, αυτοσεβασμό και υγιή όρια.
Παράδειγμα από την καθημερινότητα
Ένα παιδί παίζει με ένα παιχνίδι, και ένα άλλο παιδί του το αρπάζει.
Μη λειτουργικές αντιδράσεις
- Το παιδί δεν λέει τίποτα και απομακρύνεται κλαίγοντας.
- Χτυπά το άλλο παιδί.
- Ο γονιός παρεμβαίνει αμέσως και λύνει το πρόβλημα, αντί για το παιδί.
Πιο λειτουργικές αντιδράσεις
Ο γονιός μπορεί να καθοδηγήσει:
«Πες του: "Παίζω ακόμη με αυτό. Μπορείς να το πάρεις όταν τελειώσω."»
Έτσι, το παιδί μαθαίνει να χρησιμοποιεί τη φωνή του, αντί να παραιτείται ή να επιτίθεται.
Συχνές απορίες γονέων:
Τι είναι η ενσυναίσθηση;
Η ενσυναίσθηση είναι η ικανότητα να κατανοώ και να αναγνωρίζω πώς μπορεί να νιώθει ένας άλλος άνθρωπος.
Δεν σημαίνει ότι συμφωνώ πάντα με τον άλλον, ούτε ότι παραμερίζω τις δικές μου ανάγκες.
Σημαίνει ότι μπορώ να δω και τη δική του πλευρά.
Η ενσυναίσθηση αποτελεί τη βάση του μοιράσματος, της συνεργασίας και της επίλυσης συγκρούσεων.
Η ενσυναίσθηση δεν διδάσκεται με κήρυγμα.
Αντί να λέμε: «Μοιράσου το τώρα!» είναι συχνά πιο βοηθητικό να ρωτήσουμε:
- «Πώς πιστεύεις ότι νιώθει ο φίλος σου, που περιμένει;»
- «Πώς θα ένιωθες εσύ, αν συνέβαινε το ίδιο;»
- «Πώς μπορούμε να βρούμε μια λύση που να είναι δίκαιη και για τους δύο;»
Όταν το παιδί κατανοεί τα συναισθήματα του άλλου, το μοίρασμα γίνεται συνειδητή επιλογή, και όχι καταναγκασμός.
Πρέπει τα παιδιά να μοιράζονται πάντα;
Όχι. Υπάρχουν φορές που είναι απολύτως θεμιτό ένα παιδί να μη θέλει να μοιραστεί κάτι.
Για παράδειγμα:
- ένα αγαπημένο προσωπικό αντικείμενο
- ένα δώρο που μόλις έλαβε
- ένα παιχνίδι με το οποίο παίζει εκείνη τη στιγμή
Στόχος δεν είναι να μάθει ότι πρέπει πάντα να παραχωρεί αυτό που έχει, αλλά να λαμβάνει υπόψη και τις ανάγκες των άλλων.
Ένα παιδί μπορεί να πει:
«Θα ήθελα να συνεχίσω να παίζω λίγο ακόμη, και μετά θα σου το δώσω.»
Αυτή είναι ταυτόχρονα διεκδίκηση και συνεργασία.
Πώς μπορώ να του μάθω να περιμένει τη σειρά του;
Η αναμονή αποτελεί μια από τις σημαντικότερες δεξιότητες αυτορρύθμισης.
Τα παιδιά δυσκολεύονται να περιμένουν, όχι επειδή είναι «ανυπάκουα» αλλά επειδή οι δεξιότητες του αυτοελέγχου και της διαχείρισης των παρορμήσεων ακόμη αναπτύσσονται. Με την ωρίμανση του εγκεφάλου και την κατάλληλη καθοδήγηση, η ικανότητα αυτή βελτιώνεται σταδιακά.
Βοηθά όταν:
- υπάρχουν σαφείς κανόνες
- η σειρά είναι προβλέψιμη
- αναγνωρίζουμε το συναίσθημά τους
- τηρούμε όσα συμφωνούμε
Για παράδειγμα:
«Ξέρω ότι θέλεις πολύ να παίξεις τώρα. Ο Γιάννης θα παίξει για πέντε λεπτά, και μετά θα είναι η σειρά σου.»
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη διαφωνία, στον καβγά και στο bullying;
Οι γονείς συχνά ανησυχούν, όταν τα παιδιά συγκρούονται.
Είναι σημαντικό, όμως, να γνωρίζουμε ότι οι διαφωνίες και οι καβγάδες αποτελούν φυσιολογικό μέρος της ανάπτυξης.
Διαφωνία: Δύο παιδιά θέλουν διαφορετικά πράγματα.
Παράδειγμα:
«Εγώ θέλω να παίξουμε ποδόσφαιρο.» «Εγώ θέλω κυνηγητό.»
Καβγάς: Η διαφωνία συνοδεύεται από έντονα συναισθήματα, φωνές ή παρορμητικές αντιδράσεις. Παραμένει όμως μια σύγκρουση ανάμεσα σε δύο παιδιά, σχετικά ισότιμη.
Bullying:
Ο εκφοβισμός περιλαμβάνει:
- επανάληψη της συμπεριφοράς
- ανισορροπία δύναμης
- πρόθεση να πληγωθεί ή να ταπεινωθεί το άλλο παιδί
Δεν είναι κάθε καβγάς bullying, και δεν πρέπει να χαρακτηρίζουμε βιαστικά κάθε σύγκρουση με αυτόν τον όρο.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς για να βοηθήσουν το παιδί τους;
Υπάρχουν πολλοί τρόποι, με τους οποίους οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να αναπτύξουν ενσυναίσθηση, να διεκδικούν με σεβασμό και να διαχειρίζονται αποτελεσματικά τις κοινωνικές τους σχέσεις.
Μη λειτουργικές αντιδράσεις
- Να λύνουν κάθε πρόβλημα, αντί για το παιδί.
- Να απαιτούν συνεχώς από το παιδί να υποχωρεί, «για να μην γίνει φασαρία».
- Να ενθαρρύνουν επιθετικές απαντήσεις.
- Να χαρακτηρίζουν το παιδί («Είσαι κακός», «Είσαι εγωιστής»).
Πιο λειτουργικές αντιδράσεις
- Να διδάσκουν συγκεκριμένες φράσεις διεκδίκησης.
- Να ενθαρρύνουν την επίλυση προβλημάτων.
- Να συζητούν για τα συναισθήματα όλων των εμπλεκομένων.
- Να επιβραβεύουν την προσπάθεια, και όχι μόνο το αποτέλεσμα.
- Να λειτουργούν οι ίδιοι ως πρότυπα σεβασμού και συνεργασίας.
Το πραγματικό ζητούμενο
Ο στόχος δεν είναι να μεγαλώσουμε ένα παιδί που μοιράζεται πάντα, ούτε ένα παιδί που διεκδικεί συνεχώς.
Θέλουμε να μεγαλώσουμε έναν άνθρωπο, που:
- μπορεί να πει «ναι», όταν πραγματικά το θέλει
- μπορεί να πει «όχι» χωρίς ενοχές
- σέβεται τα συναισθήματα και τα δικαιώματα των άλλων
- προστατεύει τα δικά του όρια
- διαχειρίζεται τις συγκρούσεις χωρίς επιθετικότητα
- δημιουργεί σχέσεις βασισμένες στον αμοιβαίο σεβασμό
Γιατί τελικά, το ζητούμενο δεν είναι να έχουμε ένα «καλό παιδί» που υποχωρεί πάντα, αλλά ένα παιδί με ενσυναίσθηση, αυτοπεποίθηση και τις κοινωνικές δεξιότητες που θα το βοηθήσουν να χτίζει υγιείς σχέσεις σε όλη του τη ζωή.
10 φράσεις που μπορούν να μάθουν οι γονείς στα παιδιά, για να διεκδικούν χωρίς να τσακώνονται
Πολλά παιδιά γνωρίζουν ότι κάτι τα ενοχλεί, δυσκολεύονται όμως να βρουν τις κατάλληλες λέξεις για να το εκφράσουν. Όταν δεν έχουν τις απαραίτητες «κοινωνικές φράσεις» στη διάθεσή τους, συχνά καταλήγουν είτε να υποχωρούν, είτε να αντιδρούν επιθετικά.
Οι παρακάτω φράσεις μπορούν να αποτελέσουν ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο για το σπίτι, το σχολείο και την παιδική χαρά.
Όταν θέλουν να προστατεύσουν τα όριά τους:
- «Δεν μου αρέσει αυτό. Σταμάτα, σε παρακαλώ.»
- «Μη με σπρώχνεις.»
- «Δεν θέλω να παίξω έτσι.»
Όταν θέλουν να διεκδικήσουν κάτι που τους ανήκει:
- «Παίζω ακόμη με αυτό το παιχνίδι.»
- «Θα σου το δώσω, όταν τελειώσω.»
- «Ήρθε η σειρά μου τώρα.»
Όταν θέλουν να μπουν σε μια παρέα ή σε ένα παιχνίδι
- «Μπορώ ν α παίξω κι εγώ μαζί σας;»
- «Πώς μπορώ να συμμετέχω στο παιχνίδι;»
Όταν υπάρχει διαφωνία:
- «Έχω μια διαφορετική ιδέα.»
- «Πώς μπορούμε να βρούμε μια λύση που να βολεύει και τους δύο;»
Δεν χρειάζεται το παιδί να μάθει όλες αυτές τις φράσεις ταυτόχρονα. Αρκεί να ξεκινήσει με μία ή δύο, που ταιριάζουν στην ηλικία και στην προσωπικότητά του. Όσο περισσότερο τις εξασκεί σε ασφαλές περιβάλλον, τόσο πιο εύκολα θα τις χρησιμοποιεί στις πραγματικές κοινωνικές καταστάσεις.
Μικρές καθημερινές ευκαιρίες εξάσκησης
Οι κοινωνικές δεξιότητες δεν διδάσκονται μόνο όταν προκύπτει κάποιο πρόβλημα. Αντίθετα, καλλιεργούνται μέσα από τις μικρές στιγμές της καθημερινότητας.
Στο σπίτι:
Αν δύο αδέλφια θέλουν το ίδιο παιχνίδι:
❌ Μη λειτουργική παρέμβαση
«Δώσ' το αμέσως στον αδερφό σου.»
✅ Πιο λειτουργική παρέμβαση
«Και οι δύο θέλετε το ίδιο παιχνίδι. Τι λύσεις μπορούμε να σκεφτούμε; Να βάλετε χρονόμετρο; Να παίξετε εναλλάξ;»
Έτσι, το παιδί μαθαίνει να λύνει προβλήματα αντί να περιμένει πάντα τη λύση από τον ενήλικα.
Στην παιδική χαρά:
Ένα άλλο παιδί παίρνει το φτυαράκι του.
❌ Μη λειτουργική παρέμβαση
Ο γονιός παρεμβαίνει αμέσως, και λύνει τη διαφορά.
✅ Πιο λειτουργική παρέμβαση
«Τι θα μπορούσες να του πεις;»
«Θέλεις να δοκιμάσουμε μαζί τη φράση "Παίζω ακόμη με αυτό";»
Στο σχολείο:
Το παιδί διαφωνεί με ένα φίλο για το παιχνίδι που θα παίξουν στο διάλειμμα.
❌ Μη λειτουργική προσέγγιση
«Κάνε αυτό που θέλει ο φίλος σου, για να μη μαλώσετε.»
✅ Πιο λειτουργική προσέγγιση
«Τι θα μπορούσες να προτείνεις, ώστε να είστε και οι δύο ευχαριστημένοι;»
Με αυτόν τον τρόπο, το παιδί μαθαίνει ότι οι σχέσεις δεν βασίζονται ούτε στην υποταγή ούτε στην επιβολή, αλλά στη συνεργασία.
Τι να θυμούνται οι γονείς
Το μοίρασμα δεν σημαίνει ότι το παιδί πρέπει πάντα να υποχωρεί.
Η διεκδίκηση δεν σημαίνει ότι το παιδί πρέπει πάντα να κερδίζει.
Ο πραγματικός στόχος, είναι να μπορεί να αναγνωρίζει:
- πότε χρειάζεται να υπερασπιστεί τα όριά του
- πότε χρειάζεται να λάβει υπόψη τις ανάγκες του άλλου
- πότε μπορεί να αναζητήσει μια λύση που να σέβεται και τις δύο πλευρές
Αυτή είναι η βάση των υγιών σχέσεων, της συναισθηματικής ωριμότητας και της κοινωνικής νοημοσύνης, που θα το συνοδεύουν σε όλη του τη ζωή.