Εφαρμοσμένη Ανάλυση Συμπεριφοράς/Applied Behavior Analysis (ABA)

ABA Applied Behavior Analysis textΗ Εφαρμοσμένη Ανάλυση Συμπεριφοράς (ΕΑΣ) είναι μια ευρέως διαδεδομένη πρώιμη και εντατική παρέμβαση σε παιδιά του φάσματος του αυτισμού. Τα προγράμματα που στηρίζονται στην ΕΑΣ λειτουργούν εδώ και πολλά χρόνια στο εξωτερικό, ιδιαίτερα στις Η.Π.Α. και στη Γερμανία, και έχουν αποδείξει πειραματικά επανηλειμένα θεαματικά αποτελέσματα στη θεραπεία της αυτιστικής διαταραχής.

Η ΕΑΣ εφαρμόζει με συστηματικό τρόπο μεθόδους που προέρχονται από τη θεραπεία συμπεριφοράς και έχει στόχο τη βελτίωση της συμπεριφοράς και της ποιότητας ζωής του ανθρώπου με δυσκολίες μάθησης. Στοχεύει τόσο στην εκπαίδευση ατόμων σε τομείς που θεωρούνται κοινωνικά σημαντικά όσο και στην αντιμετώπιση/επίλυση  ακατάλληλων ή δυσπροσάρμοστων συμπεριφορών που μπορούν να προκύπτουν στα άτομα αυτά.

Βασίζεται στις γενικές αρχές του συμπεριφορισμού όπου θεωρεί ότι οι συμπεριφορές του ανθρώπου διαμορφώνονται και συντηρούνται κατά ένα μεγάλο βαθμό ανάλογα με τα γεγονότα που προηγούνται και έπονται της συγκεκριμένης συμπεριφοράς και κατά συνέπεια από τις εξαρτήσεις και συσχετίσεις τους.

Παράδειγμα 1

 
Γεγονός που προηγείται
 «Μαρία, δείξε μου την μπάλα»
Συμπεριφορά  Η Μαρία δείχνει την μπάλα.
Γεγονότα που είναι πιθανό να  ακολουθήσουν(επιλογές) 1.«Μπράβο Μαρία, τα έκανες πολύ καλά».

2. «Μπράβο Μαρία, τέλεια! Τώρα πάρε ένα μπισκότο».

3. Αγνόηση της αντίδρασης της Μαρίας.

4. «Όχι, Μαρία, αυτή δεν είναι η μπάλα».

 

Ανάλογα με την αντίδραση που ακολουθεί σε αυτή την επιθυμητή συμπεριφορά (Η Μαρία δείχνει την μπάλα.) αυξάνεται ή μειώνεται η πιθανότητα να επαναλαμβάνει η Μαρία αυτή την επιθυμητή συμπεριφορά. Με αυτό το σκεπτικό, η ΕΑΣ  στηρίζεται στην ενίσχυση, δηλ. στην επιβράβευση του παιδιού, ως θεμελιώδους λίθου στα προγράμματά της για την εκμάθηση καινούργιων δεξιοτήτων αλλά και για την τροποποίηση ακατάλληλων, μη-λειτουργιών ή κοινωνικά μη- αποδεκτών αντιδράσεων του παιδιού αφού θεωρείται ότι η απόκτηση δεξιοτήτων, γνώσεων και αποδεκτής κοινωνικής εικόνας συντελεί καθοριστικά στην υποχώρηση των προβλημάτων συμπεριφοράς.

Παράδειγμα 2

 Γεγονός που προηγείται Ο Γιώργος αυτό-απασχολείται με ένα παζλ. 
 Συμπεριφορά  Μετά από 5 λεπτά παίρνει τα κομμάτια και τα πετάει στα άλλα παιδιά γιατί έχει βαρεθεί το παιχνίδι.
 Γεγονότα που είναι πιθανό να  ακολουθήσουν (επιλογές)

 

1. Τα παιδιά γελάνε και αρχίζουν και αυτά να πετάνε παιχνίδια.

2. Η δασκάλα παίρνει το παζλ και του δίνει ένα πιο ελκυστικό παιχνίδι.

3. Η δασκάλα τον εμποδίζει να πετάει τα κομμάτια του παζλ, τον παροτρύνει να ζητήσει ένα άλλο παιχνίδι

με κοινωνικά αποδεκτό τρόπο και του δίνει στη συνέχεια αυτό που ζητάει.  

 

Ανάλογα με την αντίδραση που ακολουθεί στη διασπαστική αυτή συμπεριφορά (Ο Γιώργος πετάει τα κομμάτια του παζλ στα παιδιά) αυξάνεται ή μειώνεται η πιθανότητα να επαναλαμβάνει ο Γιώργος αυτή την ακατάλληλη, κοινωνικά μη αποδεκτή συμπεριφορά.

«Λειτουργική Ανάλυση της Συμπεριφοράς»

Στην ΕΑΣ, οι δυσπροσάρμοστες συμπεριφορές του παιδιού θεωρούνται ως προσπάθειες επικοινωνίας του, όσο ακατάλληλες και να είναι. Η καθαυτή μορφή της συμπεριφοράς είναι δευτερεύουσας σημασίας, ενώ πρωταρχικής σημασίας για την τροποποίηση της συμπεριφοράς είναι η ανάλυση των αιτιών που την προκαλούν και των συνθηκών που την ενισχύουν και τη διατηρούν. Εντοπίζοντας τα αίτια και τις συνθήκες των δυσπροσάρμοστων αντιδράσεων του παιδιού, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τις ανάγκες του και κατ’ επέκταση να το βοηθήσουμε να κατακτήσει κοινωνικά αποδεκτούς τρόπους επικοινωνίας με τη βοήθεια της «Λειτουργικής Ανάλυσης Συμπεριφοράς»  για την ικανοποίηση αυτών των αναγκών. Εφόσον το παιδί μαθαίνει να χρησιμοποιεί κοινωνικά αποδεκτούς τρόπους επικοινωνίας, παύει να καταφεύγει σε δυσπροσάρμοστους τρόπους αντίδρασης για την ικανοποίηση των αναγκών του.

Στη Λειτουργική Ανάλυση της Συμπεριφοράς προσπαθούμε να εντοπίσουμε τις αιτίες που προκαλούν τη δυσπροσάρμοστη συμπεριφορά και τις συνθήκες που τη διατηρούν:

  • Τι προκαλεί τη συμπεριφορά; (Τι συμβαίνει πριν;)
  • Τι ενισχύει τη συμπεριφορά αυτή; (Τι συμβαίνει μετά;),
  • Ποιο σκοπό εξυπηρετεί για το παιδί; (π.χ. κερδίζει την προσοχή του εκπαιδευτή, αποφεύγει τις απαιτήσεις που του θέτουν, ξεφεύγει από μια δυσάρεστη για αυτό κατάσταση κ.τ.λ.)
  • Ποια άτομα εμπλέκονται; (Ποιος είναι παρόν;)
  • Πότε συμβαίνει; (Ποια μέρα ή ποια ώρα της ημέρας;)
  • Οποιοδήποτε άλλο ερέθισμα που μπορεί να σχετίζεται με την συμπεριφορά του παιδιού.

Βασικές αρχές

  • Όλα τα παιδιά διαθέτουν νοημοσύνη και επομένως έχουν δυνατότητα προόδου σε γνωσιακό επίπεδο.
  • Η έλλειψη προόδου αναλύεται ως απουσία της κατάλληλης αντιμετώπισης και όχι ως αδυναμία του παιδιού. Συνεπώς υπεύθυνοι για την πρόοδο του παιδιού και για την επιλογή μεθόδων είναι οι δάσκαλοι και οι θεραπευτές του.
  • Κάθε παιδί έχει διαφορετικές δυνατότητες και διαφορετικές ανάγκες. Λόγω αυτών των διαφορών απαιτείται, τουλάχιστον στα αρχικά στάδια του προγράμματος, εξατομικευμένη εκπαίδευση και θεραπεία. Η ΕΑΣ δε βασίζεται σε τυποποιημένους τρόπους αντιμετώπισης , αλλά σε ευρηματικές προσαρμογές των βασικών αρχών και των μεθόδων της, με σκοπό την τροποποίηση της συμπεριφοράς του παιδιού, με σεβασμό στις ιδιαιτερότητες και το ρυθμό ανάπτυξής του.
  • Με εντατική και κατάλληλη θεραπεία, τα παιδιά με ΔΑΔ σημειώνουν εμφανή βελτίωση σε σύντομο χρονικό διάστημα. Το εύρος της βελτίωσης όμως εξαρτάται και από το νοητικό και συναισθηματικό δυναμικό του παιδιού.
  • Ένα πρόγραμμα της ΕΑΣ στηρίζεται στην καταγραφή, ανάλυση και αξιολόγηση δεδομένων.
  • Πριν την έναρξη της παρέμβασης, γίνεται αξιολόγηση του παιδιού και καταγράφεται το αναπτυξιακό του επίπεδο σε όλους τους τομείς της ανάπτυξης, όπως η επικοινωνία, ο λόγος, η οπτική και ακουστική αντίληψη, η αδρή και λεπτή κινητικότητα, οι γνωστικές λειτουργίες, οι κοινωνικές δεξιότητες, οι δεξιότητες αυτοεξυπηρέτησης, τα συναισθήματά του, το παιχνίδι του, η ικανότητά του για αυτό-αποσχόληση κ.τ.λ. αλλά και οι τομείς δυσλειτουργικής συμπεριφοράς του. Αυτή η λεπτομερής καταγραφή λειτουργεί ως σημείο εκκίνησης (baseline) σε κάθε τομέα και στη συνέχεια επιλέγονται και  ορίζονται οι επιμέρους στόχοι με τα ανάλογα βήματα επίτευξής τους.
  • Η παρέμβαση είναι συστηματική και εντατική. Οι γονείς και εφόσον είναι δυνατό, όλα τα σημαντικά άτομα που συναναστρέφονται με το παιδί, εκπαιδεύονται από την ψυχολόγο στις βασικές αρχές της ΕΑΣ και στην ορθή εφαρμογή τους και γίνονται συν-θεραπευτές της ψυχολόγου. Έτσι συνεχίζεται το πρόγραμμα και στο οικογενειακό περιβάλλον, με τον ίδιο τρόπο και με το ίδιο συγκεκριμένο ατομικό υλικό, γεγονός που εξασφαλίζει μια σημαντική αύξηση των ωρών της εκπαίδευσης, τη γενίκευση των κεκτημένων γνώσεων καθώς και την εφαρμογή τους σε ένα φυσιολογικό περιβάλλον.
  • Το πρόγραμμα είναι αρχικά αυστηρά ατομικό με 15- 40 ώρες εκπαίδευσης την εβδομάδα. Αργότερα μπορεί να γίνεται η εκπαίδευση, ανάλογα με τις δυσκολίες και το δυναμικό του παιδιού, σε δυαδικό ή και ομαδικό επίπεδο.
  • Μεγάλη σημασία σε προγράμματα ΕΑΣ έχει η χρήση του κατάλληλου εκπαιδευτικού υλικού και η δημιουργία κατάλληλου εκπαιδευτικού περιβάλλοντος. Η εκπαίδευση παιδιών του φάσματος του αυτισμού στηρίζεται κατά ένα μεγάλο μέρος σε οπτικό εποπτικό υλικό λόγω της δυσκολίας τους στην επεξεργασία ακουστικών ερεθισμάτων. Το εν λόγω εποπτικό υλικό, κατασκευάζεται για τις ανάγκες του εκάστοτε παιδιού και χρησιμοποιείται και στο οικογενειακό περιβάλλον του από τους γονείς, στην εκπαίδευση στο σπίτι.
  • Βασικό στοιχείο του προγράμματος αποτελεί το γεγονός ότι γίνεται συστηματική καταγραφή και συλλογή δεδομένων (όπως στόχοι, βήματα για την επίτευξη του στόχου, τρόπος ενίσχυσης, αντίδραση του παιδιού κ.τλ.) και στη συνέχεια η αξιολόγησή τους, βάσει των οποίων κρίνεται η κατάκτηση των στόχων και ο καθορισμός της επόμενης «συμπεριφοράς – στόχος».
  • Αναπόσπαστο μέρος του προγράμματος αποτελεί η έμφαση στην «κατ’ ευκαιρία διδασκαλία δεξιοτήτων» η οποία στοχεύει στην εκμετάλλευση κάθε στιγμής της καθημερινότητας, ειδικά από τους γονείς, για την εφαρμογή κεκτημένων γνώσεων καθώς και στη γενίκευση δεξιοτήτων σε φυσιολογικό περιβάλλον.
  • Το πρόγραμμα για παιδιά του φάσματος του αυτισμού που διεξάγεται στο γραφείο της ψυχολόγου και στηρίζεται στην ΕΑΣ, στοχεύει στη μέγιστη δυνατή εκμετάλλευση των δυνατοτήτων του κάθε παιδιού και προάγει την αυτοκαθοδήγησή του καθώς και  την αυτοδιαχείριση της συμπεριφοράς του με απώτερο στόχο τη μεγιστοποίηση των επιλογών του και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του καθώς και της οικογένειάς του.